Ish kompyuteriga zararli dastur yuqqan: buni qanday aniqlash va nima qilish kerak

Agar kompyuter shunchaki sekinlashgan boʻlsa, bu hali unga zararli dastur yuqqanini isbotlamaydi. Bunga tizim yangilanayotgani, xotira yetishmasligi yoki texnik nosozlik sabab boʻlishi mumkin. Ammo bir paytning oʻzida himoya vositalari oʻchib qolsa, fayllar oʻzgarsa, sizning nomingizdan xabarlar yuborilsa yoki hisoblardagi notanish seanslar paydo boʻlsa, vaziyatni ehtimoliy xavfsizlik hodisasi deb hisoblash kerak.

Bunday paytda xodim virusni mustaqil izlab, oʻchirishga urinmasligi kerak. Birinchi navbatda boshqa ishlarni qilish lozim: qurilmani tarmoqdan uzish, ishni toʻxtatish va imkon qadar tezroq masʼul mutaxassisga xabar berish.

Zararli dasturiy taʼminot nima

Maʼlumotlarni oʻgʻirlash, ruxsatsiz kirish, kuzatish, fayllarni shifrlash yoki qurilma ishini buzish uchun yaratilgan dasturlar zararli dasturiy taʼminot deb ataladi.

Ularga troyanlar, tovlamachi dasturlar, parol oʻgʻirlovchi vositalar, josuslik va reklama dasturlari, tarmoq qurtlari hamda boshqa tahdidlar kiradi. «Virus» soʻzi koʻpincha har qanday zararlanishga nisbatan ishlatiladi, holbuki texnik jihatdan u zararli dasturlarning faqat bir turidir.

Foydalanuvchi tahdidning aniq turini aniqlashi shart emas. Hodisa belgilarini vaqtida payqash va zararli dastur tarqalishiga yoʻl qoʻymaslik ancha muhim.

Aniqlangan belgilar qanchalik jiddiy

Zararli dastur yuqqanidan shubhalanganda dastlab nima qilish kerak

1. Kompyuterni tarmoqdan uzing

Wi-Fi tarmogʻini oʻchiring va tarmoq kabelini ajrating. «Muammo oʻtib ketdimi?» deb tekshirish uchun qurilmani tarmoqqa qayta ulamang.

Qurilmani tarmoqdan uzish maʼlumotlar uzatilishini, jinoyatchilarning buyruqlari qabul qilinishini va zararli dastur boshqa qurilmalarga tarqalishini cheklaydi. Tovlamachi dastur aniqlanganda, CISA birinchi navbatda aynan shuni qilishni tavsiya etadi.

Odatda kompyuterni darhol qayta ishga tushirish yoki oʻchirish kerak emas: mutaxassisga tezkor xotira va tizim jurnallaridagi maʼlumotlar kerak boʻlishi mumkin. Qurilmani tarmoqdan uzib boʻlmasa va zararlanish tarqalishda davom etsa, uni faqat eng soʻnggi chora sifatida oʻchirish mumkin.

2. Parol kiritmang va ish tizimlariga kirmang

Shubhali kompyuterdan elektron pochta, ish chatlari, mijozlar bilan ishlash tizimi, bulutli saqlash joylari, sayt boshqaruv paneli va internet-banking xizmatiga kirmang. Klaviaturada bosilgan tugmalarni yoki brauzer maʼlumotlarini tutib qoladigan dastur yangi parolni ham qoʻlga kiritishi mumkin.

Hujjatlarni tahrirlash, toʻlovlarni amalga oshirish yoki hamkasblarga fayl yuborishni davom ettirmang.

3. Hodisa haqida xabar bering

Tizim administratori, axborot xavfsizligi xizmati, rahbar yoki tashqi texnik pudratchi bilan bogʻlaning. Telefon yoki xavfsiz ekaniga ishonchingiz komil boʻlgan boshqa qurilmadan foydalaning.

Hayfsan olishdan qoʻrqib, xatoni yashirmaslik kerak. Xatga biriktirilgan zararli faylni hatto eʼtiborli xodim ham ochib yuborishi mumkin, ayniqsa xat tanish odamning buzib kirilgan elektron pochta hisobidan kelgan boʻlsa. Kompaniya uchun hodisa boshqa kompyuterlarga taʼsir qilishidan oldin undan xabar topish ancha muhim.

4. Nimalar yuz berayotganini qayd eting

Quyidagilarni yozib oling:

• dastlabki belgilar qachon paydo boʻlgani;
• undan oldin qaysi fayl, arxiv yoki havolani ochganingiz;
• xabar kimdan kelgani;
• qanday oynalar va ogohlantirishlar paydo boʻlgani;
• qanday harakatlarni bajarib ulgurganingiz;
• yana kim ayni faylni olgan boʻlishi mumkinligi.

Ekranni telefon bilan suratga oling. Pul talabi, shubhali xatlar, fayllar va xabarlarni oʻchirmang: ular tekshiruv uchun kerak boʻlishi mumkin.

5. Hisoblarni xavfsiz qurilma orqali himoyalang

Hisobga kirish maʼlumotlari oʻgʻirlanganini koʻrsatuvchi belgilar boʻlsa, parollarni ishonchli boshqa kompyuter yoki telefondan almashtiring. Harakatlar tartibini mutaxassis bilan kelishib olgan maʼqul: faqat parolni almashtirish yetarli boʻlmasligi mumkin.

Faol seanslarni tugatish, ulangan ilovalarning kirish huquqini bekor qilish, hisobni tiklash usullarini tekshirish va ikki omilli autentifikatsiyani yoqish kerak boʻladi. Internet-banking yoki korporativ toʻlovlarga tahdid boʻlsa, bankning rasmiy sayti yoki bank kartasida koʻrsatilgan raqamga darhol qoʻngʻiroq qiling.

Eʼtiborsiz qoldirib boʻlmaydigan belgilar

• Ishlash tezligining keskin pasayishi. Dasturlar uzoq vaqt ochiladi, kompyuter qizib ketadi yoki hech qanday aniq sababsiz doim katta yuklama ostida ishlaydi.
• Notanish dasturlar. Tizim ishga tushganda foydalanuvchi oʻrnatmagan oynalar yoki ilovalar paydo boʻladi.
• Brauzerning gʻalati ishlashi. Qidiruv tizimi oʻzgaradi, boshqa sahifalarga yoʻnaltirishlar paydo boʻladi, varaqlar oʻz-oʻzidan ochiladi yoki notanish kengaytmalar oʻrnatiladi.
• Soxta ogohlantirishlar. Ekranda zudlik bilan «antivirus» oʻrnatish, yordam xizmatiga qoʻngʻiroq qilish, masofadan kirish huquqini berish yoki tozalash uchun pul toʻlash talab qilinadi.
• Himoya vositalarining oʻchishi. Xavfsizlik sozlamalari, antivirus, yangilanishlar yoki tizimni boshqarish vositalari ochilmaydi.
• Fayllarning oʻzgarishi. Hujjatlarning kengaytmasi odatdagidan boshqacha boʻlib qoladi, ular ochilmaydi yoki yoʻqoladi.
• Sizning nomingizdan yuborilgan xabarlar. Hamkasblaringiz siz yubormagan havolalar, arxivlar va xatlarni oladi.
• Begona seanslar. Elektron pochta, messenjer yoki boshqa xizmatda notanish qurilmalar va kirish joylari koʻrinadi.
• Gʻayrioddiy operatsiyalar. Siz tasdiqlamagan toʻlovlar, rekvizitlardagi oʻzgarishlar yoki siz yubormagan kirish soʻrovlari paydo boʻladi.

Bu belgilarning har biri boshqa sababga ega boʻlishi mumkin. Ammo bir nechta alomat bir paytda kuzatilsa, vaziyatni darhol tekshirish kerak.

Zararli dastur ish kompyuteriga qanday tushadi

Aksariyat hujumlar filmlardagi buzib kirishga oʻxshamaydi. Jinoyatchi uchun odamni fayl ochish, havolaga oʻtish yoki dastur oʻrnatishga ishontirishning oʻzi yetarli.

Zararlanishning asosiy yoʻllari:

• soxta hisob-faktura, shartnoma va bildirishnomalarni oʻz ichiga olgan xatlar hamda xabarlar;
• makroslarni yoqish yoki «kontentga ruxsat berish»ni taklif qiladigan arxiv va hujjatlar;
• tanish odamlarning buzib kirilgan hisoblaridan kelgan havolalar;
• noqonuniy nusxadagi dasturlar, kalit yaratish vositalari va litsenziyani chetlab oʻtish vositalari;
• mashhur dasturlarning soxta saytlari;
• zararli reklama va zararlangan saytlar;
• notanish fleshkalar va tashqi disklar;
• yangilanmagan tizim, brauzer va ish dasturlaridagi zaifliklar.

Microsoft alohida ogohlantirishicha, elektron pochtaga biriktirilgan zararli fayllar, hujjatlardagi makroslar, zararlangan USB qurilmalari, rasmiy boʻlmagan saytlardan olingan dasturlar va yangilanmagan dasturiy taʼminotdagi zaifliklar xavf tugʻdiradi.

Nimalarni qilmaslik kerak

• shubhali kompyuterda ishlashni davom ettirmang;
• parollar va toʻlov maʼlumotlarini kiritmang;
• shubhali faylni tekshirish uchun hamkasblarga yubormang;
• fleshka yoki tashqi diskni ulamang;
• hujjatlarni bulutli saqlash joyiga koʻchirmang;
• tizim va shubhali fayllarni qoʻlda oʻchirmang;
• reklama yoki qidiruv natijalaridan «tezkor tozalash» dasturlarini oʻrnatmang;
• mutaxassis bilan kelishmasdan tizimni qayta ishga tushirmang yoki qayta oʻrnatmang;
• tovlamachilar bilan bogʻlanmang va ularga mustaqil ravishda pul toʻlamang;
• hodisani kompaniyadan yashirmang.

Zararlangan kompyuterdagi hujjatlarni tashqi xotira qurilmasiga koʻchirish ayniqsa xavfli. Ular bilan birga zararli fayl ham boshqa qurilmaga oʻtishi mumkin. Bundan tashqari, mustaqil harakatlar tekshiruv uchun zarur maʼlumotlarni oʻzgartirishi yoki yoʻq qilishi mumkin.

Kompyuterni kim tekshirishi va tozalashi kerak

Korporativ qurilmani tekshirishni tizim administratori yoki axborot xavfsizligi mutaxassisiga topshirgan maʼqul. U nafaqat zararli dastur bor-yoʻqligini, balki hodisaning ehtimoliy koʻlamini ham aniqlashi kerak:

• qaysi qurilmalar va hisoblar zarar koʻrgani;
• maʼlumotlar oʻgʻirlangan boʻlishi mumkinligi;
• jinoyatchining kirish imkoniyati saqlanib qolgani yoki qolmagani;
• zararlanish tarmoq boʻylab tarqalgani yoki tarqalmagani;
• tizimni xavfsiz tozalash mumkinligi yoki uni toʻliq qayta oʻrnatish zarurligi;
• qaysi zaxira nusxalari tiklash uchun mos kelishi.

Tekshiruvda kompaniyada oʻrnatilgan himoya vositalari, hodisalar jurnallari va boshqa maʼlumotlardan foydalaniladi. Vositalar nomi va tekshiruv davomiyligi infratuzilma, disklar hajmi hamda tahdid turiga bogʻliq — barcha holatlarga mos yagona tekshiruv vaqti yoʻq.

Kompaniyada doimiy mutaxassis boʻlmasa, oldindan tanlangan ishonchli pudratchiga murojaat qilgan maʼqul. Qidiruv reklamasida uchragan tasodifiy dasturni faqat oʻzini antivirus deb atagani uchun xavfsiz hisoblab boʻlmaydi.

Tahdid muvaffaqiyatli bartaraf etilgani haqidagi xabar qurilmaga endi ishonish mumkinligini anglatmaydi. Parollar qurilma tozalangunga qadar oʻgʻirlangan boʻlishi, zararlanishning ayrim qismlari esa tizimda saqlanib qolgan boʻlishi mumkin. Ishni faqat masʼul mutaxassis ruxsat berganidan keyin davom ettirish kerak.

Hodisadan keyin nimalarni tekshirish kerak

Xavfsiz qurilma orqali va masʼul mutaxassis bilan kelishgan holda quyidagilarni bajarish zarur:

1. zarar koʻrgan hisoblarning parollarini yangi va takrorlanmaydigan parollarga almashtirish;
2. barcha faol seanslarni tugatish;
3. notanish ilovalar va qurilmalarning kirish huquqini bekor qilish;
4. ikki omilli autentifikatsiyani yoqish;
5. kirish imkoniyatini tiklash uchun zaxira elektron pochta manzillari va telefon raqamlarini tekshirish;
6. elektron xatlarni boshqa manzilga yoʻnaltirish qoidalari, avtomatik javoblar va «Yuborilganlar» jildini koʻrib chiqish;
7. ish tizimlaridagi kirishlar va harakatlar tarixini tekshirish;
8. toʻlovlar va bank rekvizitlaridagi oʻzgarishlarni tekshirish;
9. sizning nomingizdan yuborilgan shubhali xabarlarni olganlarni ogohlantirish.

Kompaniyaning xavfsizlik xizmati va yuristlari mijozlarga oid yoki shaxsga doir maʼlumotlar oshkor boʻlgan-boʻlmaganini hamda mijozlar, hamkorlar yoki davlat idoralarini xabardor qilish zarurligini alohida baholashi kerak. Xodim kompaniya nomidan bunday bayonotlarni mustaqil bermasligi lozim.

Zararlanish xavfini qanday kamaytirish mumkin

Ishonchli himoya faqat bitta antivirusga tayanmaydi. Kompaniyaga bir-biridan mustaqil bir nechta chora kerak:

• operatsion tizim, brauzerlar va ish dasturlari yangilanishlarini avtomatik oʻrnatish;
• ish qurilmalarini markazlashtirilgan holda himoyalash va nazorat qilish;
• oddiy xodimlarning administrator huquqlarini cheklash;
• kelishilmagan dasturlarni oʻrnatishni taqiqlash;
• elektron pochta, bulutli xizmatlar va moliyaviy tizimlarda ikki omilli autentifikatsiyadan foydalanish;
• muhim maʼlumotlarning zaxira nusxalarini muntazam yaratish;
• kamida bitta zaxira nusxasini ish tarmogʻidan alohida saqlash;
• zaxira nusxasidan maʼlumotlarni tiklash imkoniyatini vaqti-vaqti bilan tekshirish;
• notanish fleshkalar va tashqi disklardan foydalanishni cheklash;
• xodimlarga shubhali xatlar va ularga biriktirilgan fayllarni aniqlashni oʻrgatish;
• hodisa yuz berganda murojaat qilinadigan shaxslarning aloqa maʼlumotlari koʻrsatilgan tushunarli yoʻriqnoma.

NISTning hodisalarga javob choralarini koʻrish boʻyicha tavsiyalari tayyorgarlik, aniqlash, javob choralarini koʻrish va tiklashni yagona jarayon sifatida koʻrib chiqadi. Shu sababli kompaniya faqat himoya dasturlarini oʻrnatib qolmasdan, xabarni kim qabul qilishi, qurilmalarni kim tarmoqdan uzishi, maʼlumotlarni kim tiklashi va rahbariyat bilan kim muloqot qilishini ham oldindan belgilashi muhim.

Xodim kiberxavfsizlik mutaxassisi boʻlishi shart emas. Oddiy tartibni eslab qolish kifoya: shubhali belgilarni payqash, qurilmani tarmoqdan uzish, unda hech narsani oʻzgartirmaslik va masʼul shaxsga darhol xabar berish. Tez va xotirjam harakat qilish hodisa butun kompaniyaga taʼsir qilishidan oldin uni toʻxtatishga koʻpincha yordam beradi.