Logistikada blokcheyn: u qachon foydali va qachon oddiy maʼlumotlar bazasi yetarli

Blokcheyn yetkazib berish tarixini tekshirishni osonlashtirishi mumkin, ammo yukni oʻzi topa olmaydi, uning kelib chiqishini tasdiqlamaydi va notoʻgʻri yoʻlga qoʻyilgan jarayonlarni tuzatmaydi. Bu texnologiya bir nechta mustaqil kompaniya voqealarni umumiy reyestrga kiritishi va tomonlarning hech biri avvalgi maʼlumotlarni sezdirmay oʻzgartira olmasligi kerak boʻlgan vaziyatlarda foydali.

Agar muammo bitta kompaniyaning ichida boʻlsa — xodimlar statuslarni yangilamasa, tizimlar oʻzaro bogʻlanmagan, hujjatlar esa yozishmalarda yoʻqolib qolsa, — blokcheyn, ehtimol, vaziyatni yanada murakkablashtiradi. Bunday holatda avvalo jarayonlarni tartibga solish, yagona ish qoidalarini joriy etish va axborot tizimlarini odatiy usulda integratsiya qilish kerak.

Blokcheyn nima

Blokcheyn — taqsimlangan raqamli reyestr. Undagi yozuvlar bloklarga birlashtiriladi va kriptografik usullar yordamida oʻzaro bogʻlanadi. Shu tufayli ilgari saqlangan maʼlumotni oʻzgartirishga urinishni aniqlash mumkin.

AQSh Milliy standartlar va texnologiyalar instituti blokcheynni maʼlumotlarni sezdirmay oʻzgartirishga chidamli umumiy reyestr sifatida taʼriflaydi. Bu «maʼlumotni oʻzgartirib boʻlmaydi» degan ommabop taʼrifdan aniqroq. Yozuvni tuzatish, oʻchirish yoki qayta koʻrib chiqish imkoniyati muayyan tizimning tuzilishi va uning ishtirokchilari belgilagan qoidalarga bogʻliq.

Logistikada odatda kirish cheklangan yopiq tarmoqlardan foydalaniladi. Ularning ishtirokchilari maʼlum boʻladi, maʼlumotlarni koʻrish va qoʻshish huquqlari esa rollarga muvofiq taqsimlanadi. Yetkazib beruvchi, tashuvchi, ombor, broker va yukni oluvchi bir-birining barcha tijorat maʼlumotlarini koʻrishi shart emas.

Bunday tizim uchun kriptovalyuta kerak emas. Bitkoin — blokcheynni qoʻllash usullaridan faqat biri, texnologiyaning majburiy qismi emas.

Logistikaga umumiy reyestr nima uchun kerak

Bitta yetkazib berish jarayoni bir vaqtning oʻzida bir nechta tizimda hisobga olinishi mumkin:

• ERP — korxona resurslarini boshqarish tizimi;
• TMS — yuk tashishni boshqarish tizimi;
• WMS — omborni boshqarish tizimi;
• buxgalteriya dasturi;
• tashuvchilarning shaxsiy kabinetlari;
• elektron pochta va messenjerlar.

Maʼlumotlar kechikib kiritilishi va qoʻlda yozilishi sababli hamkorlarda ayni jarayon haqida bir-biriga mos kelmaydigan maʼlumotlar paydo boʻladi. Tashuvchining tizimida konteyner yetib kelgan boʻladi, omborda u hali ham yoʻlda deb koʻrsatiladi, buxgalteriya esa tasdiqlovchi hujjatni kutadi.

Blokcheyndan eng muhim voqealar qayd etiladigan umumiy jurnal sifatida foydalanish mumkin:

• tovar yetkazib beruvchi tomonidan joʻnatildi;
• yuk tashuvchiga topshirildi;
• konteyner terminal tomonidan qabul qilindi;
• tovar partiyasi belgilangan nazoratdan oʻtdi;
• yuk oluvchining omboriga yetib keldi;
• yetkazib berilganlik tasdiqlandi;
• shikastlanish yoki tashish shartlari buzilgani aniqlandi.

Har bir yozuv kim, qachon va qaysi voqeani qayd etganini koʻrsatadi. Xato yuz bersa, odatda yangi tuzatuvchi yozuv yaratiladi, dastlabki yozuv esa tarixda saqlanib qoladi. Bu harakatlar ketma-ketligini tekshirishni osonlashtiradi, ammo dastlabki maʼlumot toʻgʻri boʻlganini kafolatlamaydi.

Blokcheyn qayerda foyda keltirishi mumkin

Vazifa	Ehtimoliy foyda	Cheklov
Tovar harakatini kuzatish	Tovar partiyasining kompaniyalar oʻrtasidagi harakati haqida umumiy tarix	Raqamli yozuvni muayyan tovar bilan ishonchli bogʻlash kerak
Hujjatlarni tekshirish	Hujjat versiyasi va u qachon paydo boʻlganini tasdiqlash mumkin	Huquqiy tan olinishi hujjat turi va mamlakatga bogʻliq
Sovuq zanjir	Datchik koʻrsatkichlari tarixi saqlanadi	Blokcheyn datchikning sozligi va aniqligini tekshirmaydi
Nizolarni koʻrib chiqish	Ishtirokchilar harakatlari ketma-ketligini tiklash osonlashadi	Javobgarlik baribir shartnomalar va qonunchilik asosida belgilanadi
Hisob-kitoblarni avtomatlashtirish	Shartlar bajarilgach, dastur muayyan harakatni boshlashi mumkin	Tizimga haqiqiy voqea haqida maʼlumot beradigan ishonchli manba kerak
Qalbaki mahsulotlardan himoya	Tovarning koʻrsatilgan kelib chiqish tarixini tekshirish mumkin	Nusxalangan yoki almashtirilgan belgi yozuv bilan tovar oʻrtasidagi bogʻliqlikni buzadi

Tovar harakatini kuzatish

Blokcheyn yuk bir nechta tashuvchi, ombor va nazorat nuqtasidan oʻtadigan uzun taʼminot zanjirlarida ayniqsa dolzarb. Umumiy reyestr voqealarni bitta ketma-ketlikka jamlash va qoʻlda solishtirish ishlarini kamaytirish imkonini beradi.

Ammo blokcheyn yukni mustaqil kuzatmaydi. Uning joylashuvi haqidagi maʼlumot tashuvchining tizimi, mobil ilova, sunʼiy yoʻldosh uskunasi yoki datchikdan olinadi. Maʼlumot yuborilmasa yoki notoʻgʻri kiritilsa, reyestrda toʻliq boʻlmagan yoxud xato tarix paydo boʻladi.

Elektron hujjatlar

Yuk xatlari, hisob-fakturalar va deklaratsiyalarni blokcheynga toʻliq yuklash shart emas. Koʻpincha reyestrda hujjatning raqamli izi, unga havola, yaratilgan vaqt va joʻnatuvchi haqidagi maʼlumotlar saqlanadi. Faylning oʻzi esa boshqa himoyalangan tizimda turadi.

Bunday yondashuv taqdim etilgan hujjat dastlabki versiyaga mos kelishini tekshirish imkonini beradi. Ammo u hujjat mazmunidagi xatolarni bartaraf etmaydi va hujjatga avtomatik ravishda yuridik kuch bermaydi.

Xalqaro yuk tashishda quyidagilarni oldindan aniqlash ayniqsa muhim:

• har bir yurisdiksiyada qaysi elektron hujjatlar tan olinishi;
• ularni kim yaratish va imzolash huquqiga egaligi;
• qaysi maʼlumotlarni boshqa ishtirokchilarga berish mumkinligi;
• xatolar qanday tuzatilishi;
• maʼlumotlar qancha vaqt saqlanishi kerakligi.

Tashuvchilar, banklar, bojxona organlari va boshqa manfaatdor tomonlar ishtirokisiz blokcheynning oʻzi yukni rasmiylashtirish jarayonini tezlashtirmaydi.

Sovuq zanjir va datchiklar

Dori-darmonlar, oziq-ovqat mahsulotlari va sharoitga sezgir boshqa mahsulotlarni tashishda harorat, namlik hamda boshqa talablar bajarilganini tasdiqlash muhim. Buning uchun blokcheynni konteyner yoki transport vositasiga oʻrnatilgan datchiklar bilan bogʻlash mumkin.

Datchiklar quyidagi maʼlumotlarni uzatishi mumkin:

• harorat va namlik;
• joylashuv;
• konteyner ochilgan vaqt;
• zarba, tushib ketish yoki kuchli tebranish;
• nazorat nuqtasiga yetib kelish.

Reyestr koʻrsatkichlar ketma-ketligini saqlash va maʼlumotlar keyinchalik oʻzgartirilganini aniqlashga yordam beradi. Ammo u datchik toʻgʻri oʻrnatilganini, qiyoslashdan oʻtganini yoki almashtirilmaganini aniqlamaydi. Shuning uchun texnik xizmat koʻrsatish, plombalash, uskunalarni nazorat qilish va javobgarlikni taqsimlash majburiy boʻlib qoladi.

Qalbaki mahsulotlardan himoya

Umumiy reyestrda ishlab chiqaruvchi, partiya, yetkazib beruvchi va tovarni tashish yoʻnalishi haqidagi maʼlumotlarni saqlash mumkin. Bu dori-darmonlar, avtomobil ehtiyot qismlari, elektronika, kosmetika, oziq-ovqat mahsulotlari va qimmatbaho uskunalar uchun foydali.

Eng zaif nuqta — raqamli tarixni jismoniy buyum bilan bogʻlash. Oddiy QR-kodni nusxalab, qalbaki mahsulotga joylashtirish mumkin. Shu sababli blokcheynni himoyalangan markirovka, seriya raqamlari, qadoq nazorati va zanjir ishtirokchilarini tekshirish bilan toʻldirish zarur.

Texnologiya identifikatorning saqlangan tarixini tasdiqlaydi, ammo qoʻshimcha choralarsiz tovarning haqiqiyligini kafolatlamaydi.

Smart-kontraktlar qanday ishlaydi

Smart-kontrakt — zarur maʼlumotlarni olgach, oldindan belgilangan harakatni bajaradigan dastur.

Masalan, tizim quyidagi shartlar bajarilgandan keyin tashuvchiga toʻlovni tayyorlashi mumkin:

1. yuk oluvchi yetkazib berilganini tasdiqladi;
2. yuk eʼtirozsiz qabul qilindi;
3. datchiklar tashish shartlari buzilganini qayd etmadi;
4. barcha zarur hujjatlar tizimga qoʻshildi.

Ammo dastur jismoniy dunyoda nimalar yuz berayotganini bilmaydi. U datchiklar, xodimlar yoki boshqa tizimlardan olingan maʼlumotlar asosida ishlaydi. Manba xato qilsa yoki buzib kirilgan boʻlsa, avtomatlashtirish notoʻgʻri harakatni bajarishi mumkin.

Shuning uchun tizimni ishga tushirishdan oldin qaysi maʼlumotlar yetarli tasdiq hisoblanishi, operatsiyani kim toʻxtata olishi va nizoli holatlar qanday hal qilinishini belgilash kerak. Avtomatik ijro shartnomalar, bank tartib-taomillari va qonunchilik talablarini bekor qilmaydi.

Asosiy cheklov: reyestr maʼlumotning toʻgʻriligini tekshirmaydi

Blokcheyn kiritilgan yozuvni himoya qiladi, ammo yozuv paydo boʻlishidan oldin voqeaning oʻzini tekshirmaydi. Reyestrga bilmasdan yoki ataylab notoʻgʻri maʼlumot kiritish mumkin:

• xodim boshqa tovar partiyasini skaner qildi;
• tashuvchi notoʻgʻri statusni koʻrsatdi;
• datchik nosoz edi;
• hujjatga xato versiya biriktirildi;
• belgi boshqa tovarga koʻchirildi.

Bunday xato ham toʻgʻri maʼlumot kabi tekshirish mumkin boʻlgan tarixda ishonchli saqlanib qolishi mumkin. Shu sababli dastlabki maʼlumotlar sifati, ishtirokchilarni aniqlash, uskunalarni himoyalash va ichki nazorat saqlash usulini tanlashdan muhimroq.

Umumiy standartlar ham shunchalik muhim. Masalan, GS1 EPCIS standarti taʼminot zanjiri ishtirokchilari oʻrtasida tovar harakatiga oid voqealar haqidagi maʼlumotlarni almashish uchun umumiy tilni belgilaydi. Agar kompaniyalar tovarlar, joylar, statuslar va operatsiyalarni turlicha nomlasa, blokcheynning oʻzi ularning maʼlumotlarini oʻzaro moslashtirmaydi.

Maxfiylik va maʼlumotlarni tuzatish

Yozuvlarning oʻzgarmasligi tekshiruv uchun afzallik, maxfiylik uchun esa muammo boʻlishi mumkin. Tijorat va shaxsga doir maʼlumotlarni baʼzan tuzatish yoki oʻchirish talab etiladi, klassik blokcheyn esa dastlab tarixni saqlash uchun moʻljallangan.

NIST alohida taʼkidlaydiki, maʼlumotni oʻchirish imkonsizligi shaxsga doir va maxfiy maʼlumotlarni himoya qilish talablariga zid kelishi mumkin.

Shuning uchun tizimni loyihalashda quyidagilarni belgilash kerak:

• qaysi maʼlumotlarni reyestrga kiritish mumkinligi;
• qaysi maʼlumotlar alohida saqlanishi kerakligi;
• kim nimalarni koʻrishi mumkinligi;
• xatolar qanday tuzatilishi;
• ishtirokchi tarmoqdan chiqqanidan keyin nima yuz berishi;
• maʼlumotlarni saqlash va oʻchirishga oid qonunchilik talablari qanday bajarilishi.

TradeLens: texnologiya ishladi, ammo buning oʻzi yetarli boʻlmadi

Sohadagi eng mashhur loyihalardan biri — IBM va Maersk konteyner tashuvlari hamda hujjatlar haqidagi maʼlumotlarni almashish uchun yaratgan TradeLens platformasi.

Maersk 2021-yil iyuniga kelib tizimga 300 dan ortiq tashkilot ulanganini, platformada oʻn millionlab konteyner tashuvi va milliardlab voqealar qayta ishlanganini maʼlum qilgan. Loyiha blokcheyn asosida yirik xalqaro tarmoq yaratish texnik jihatdan mumkinligini koʻrsatdi.

Ammo 2022-yil 29-noyabrda IBM va Maersk TradeLens yopilishini eʼlon qildi. Maersk izohiga koʻra, loyiha sohada zarur darajadagi hamkorlik va tijoriy barqarorlikka erisha olmagan. Platforma faoliyatini 2023-yil birinchi choragi oxirigacha toʻxtatish rejalashtirilgan edi.

TradeLensning asosiy sabogʻi faqat blokcheynga taalluqli emas: umumiy logistika tizimi uchun ishlaydigan texnologiyani yaratishning oʻzi yetarli emas. Raqobatchi kompaniyalarni tarmoq qoidalariga ishonishga koʻndirish, ularning ichki tizimlarini ulash, xarajatlarni taqsimlash va har bir ishtirokchiga foydani koʻrsatish kerak.

Blokcheynni qachon jiddiy koʻrib chiqish kerak

Quyidagi shartlarning bir nechtasi bir vaqtda bajarilsa, texnologiyadan foydalanish oʻzini oqlashi mumkin:

• maʼlumotlarni bir nechta mustaqil tashkilot yaratadi va ulardan foydalanadi;
• ishtirokchilarga birgalikda tekshirish mumkin boʻlgan umumiy tarix kerak;
• reyestrni faqat bitta tomon boshqarmasligi kerak;
• yozuvdagi xato yoki uni almashtirish katta yoʻqotishlarga olib keladi;
• hamkorlar yagona qoidalarga rioya qilishga va oʻz tizimlarini ulashga tayyor;
• qoʻlda solishtirish va nizolar kamayishidan olinadigan foyda joriy etish xarajatlaridan yuqori.

Agar jarayonni bitta kompaniya nazorat qilsa, qolganlar esa uning tizimiga ishonsa, odatiy maʼlumotlar bazasi koʻpincha arzonroq va sodda boʻladi. Muammoni dasturiy interfeyslar orqali maʼlumot almashish, elektron hujjat aylanishi tizimi yoki yagona maʼlumotlar standarti yordamida hal qilish mumkin boʻlgan vaziyatlarga ham shu qoida taalluqli.

Blokcheynni oʻrganib chiqish kerak	Soddaroq yechim yetarli boʻlishi mumkin
Bir nechta mustaqil ishtirokchi umumiy reyestrga oʻzgartirish kiritadi	Barcha maʼlumotlar bitta kompaniyaga tegishli
Tarixni birgalikda tekshirish zarur	Ishtirokchilar yagona operatorga ishonadi
Voqealar qanday kechgani va qachon yuz bergani borasida tez-tez nizolar kelib chiqadi	Asosiy muammo — xodimlar maʼlumot kiritmaydi
Yozuvni almashtirish yoki tafovut katta zarar keltiradi	Oddiy integratsiya vazifani toʻliq hal qiladi
Hamkorlar umumiy tizimda ishtirok etishga tayyor	Tizimdan faqat bitta tashkilot foydalanadi

Gʻoyani katta xarajatlarsiz qanday tekshirish mumkin

1. Muammoni bayon qiling. Hujjatlarni solishtirish, statuslarni izlash va nizolarni hal qilishga qancha vaqt hamda mablagʻ sarflanishini hisoblang.
2. Bitta jarayonni tanlang. Masalan, bir toifadagi tovarning harakati yoki muayyan yoʻnalishda yetkazib berilganini tasdiqlash.
3. Yechimlarni taqqoslang. Xuddi shu natijaga odatiy maʼlumotlar bazasi, elektron hujjat aylanishi yoki tizimlarni integratsiya qilish orqali ham erishish mumkinligini tekshiring.
4. Maʼlumotlarni kelishib oling. Ishtirokchilar tovar nomlari, statuslar va nazorat voqealarini bir xil tushunishi kerak.
5. Qoidalarni belgilang. Kirish huquqlari, xatolarni tuzatish tartibi, javobgarlik va ishtirok etish narxini aniqlang.
6. Cheklangan sinov oʻtkazing. Zanjirning kichik qismini ulang va haqiqiy operatsiyalardan foydalaning.
7. Natijani oʻlchang. Hujjatlarni qayta ishlash vaqti, qoʻlda solishtirishlar soni, xatolar soni va nizolar davomiyligini taqqoslang.
8. Faqat samarasi tasdiqlangan yechimni kengaytiring. Agar foyda xarajatlar va jarayonlarning murakkablashishini qoplamasa, texnologiyadan voz kechgan maʼqul.

Texnologiya mintaqada qayerda foydali boʻlishi mumkin

Markaziy Osiyo kompaniyalari uchun blokcheyn yetkazib berish bir nechta mamlakat va mustaqil ishtirokchi orqali oʻtadigan holatlarda foydali boʻlishi mumkin:

• uskuna, texnika va butlovchi qismlar importi;
• dori-darmonlar va haroratga sezgir mahsulotlarni tashish;
• qimmatbaho tovarlar va ehtiyot qismlarning kelib chiqishini tasdiqlash;
• yetkazib beruvchi, tashuvchi, broker, bank va yuk oluvchi oʻrtasida hujjat almashish;
• kamomad, shikastlanish yoki tashish shartlari buzilishini koʻrib chiqish.

Bular ehtimoliy yoʻnalishlar, har bir mahalliy kompaniyaga blokcheyn zarurligining isboti emas. Koʻp hollarda dastlabki foydali qadam ancha sodda: hujjatlarni shaxsiy chatlarda yuborishdan voz kechish, amaldagi tizimlarni oʻzaro bogʻlash va statuslarni yangilashning yagona qoidalarini joriy etish.

Asosiy xulosa

Logistikadagi blokcheyn yukni kuzatish tizimi ham, avtomatik haqiqat manbai ham emas. Bu voqealarning umumiy tarixini yuritish usullaridan biri boʻlib, yozuvlar keyinchalik oʻzgartirilganini aniqlash va harakatlar ketma-ketligini tekshirishni osonlashtiradi.

Texnologiya bir nechta mustaqil tashkilot qatnashadigan, qimmatbaho tovarlar tashiladigan, tashish shartlari alohida nazoratni talab qiladigan va nizolar qimmatga tushadigan murakkab zanjirlarda eng katta foyda keltirishi mumkin.

Ammo baʼzan eng yaxshi natija — blokcheyn kerak emasligini xolis tan olish. Agar vazifani odatiy maʼlumotlar bazasi, yagona standart va ishonchli integratsiya tezroq hamda arzonroq hal qilsa, sodda yechimni tanlash texnologik qoloqlik emas, balki oqilona hisob-kitobdir.